Gdzie Jutro

Od patyka do karabinu: ewolucja broni od prehistorii do XXI wieku (cz. 1)

Od zarania dziejów ludzkości towarzyszyły konflikty. Żeby osiągnąć swoje cele, czy bronić swych racji, człowiek od zawsze wykorzystywał narzędzia i w pewnym momencie zaczął wytwarzać specyficzny ich rodzaj – broń, której celem było jak najskuteczniejsze wyeliminowanie przeciwnika.

W niniejszym artykule postaram się przedstawić zarys ewolucji owej broni na przestrzeni dziejów, od czasów prehistorycznych po wiek XXI. Główną osią stanie się broń osobista, lecz w celu lepszego zrozumienia zachodzących zmian nie obędzie się bez przedstawienia broni zespołowych, maszyn, fortyfikacji czy taktyk wykorzystywanych podczas walk. Ukazanie wszystkich stworzonych przez ludzi narzędzi zagłady będzie jednak niemożliwe, dlatego skupimy się na swoistych kamieniach milowych, które możemy zaobserwować na przestrzeni opisywanych lat.

Na samym początku warto opisać pokrótce czym w ogóle jest broń. Otóż według definicji słownikowej broń jest to narzędzie do walki, które stanowi środek, bądź sposób walki z kimś bądź czymś. Istnieje wiele jej rodzajów i podziałów, według których można ją skategoryzować. Możemy wyróżnić broń indywidualną, inaczej osobistą, czyli taką, której obsługa wymaga jednej osoby. Broń zespołową, czyli taką, która znajduje się na wyposażeniu co najmniej 2 osób. Podstawowym rodzajem broni, który towarzyszył ludzkości przez praktycznie całą jej historię jest broń biała, czyli służąca do walki wręcz – wszelkiej maści noże, miecze, pałki, siekiery i włócznie. Kolejną kategorią jest broń miotająca, czyli służąca do walki na dystans – taka jak łuki, proce czy broń strzelecka w postaci pistoletów i karabinów. Kategorii i podziałów możemy wyróżnić tyle, że ze spokojem stanowić by mogły temat na osobny artykuł. Nie odbiegając jednak od tematu przejdziemy teraz do przedstawienia ewolucji owej broni w sposób chronologiczny od czasów prehistorycznych.


Prehistoria
Można przypuszczać, że oprócz wszelkiej maści kamieni, kości i odłamków skalnych, czy to przypadkowo znalezionych, czy wytworzonych narzędzi otoczakowych, pierwszymi egzemplarzami broni były wszelkiej maści maczugi i zaostrzone gałęzie.

Ilustracja 1. Różne przykłady pięściaków z epoki kamienia. | Źródło: D. V. Ozherelyev, V. G. Trifonov, H. Çelik, Ya. I. Trikhunkov, P. D. Frolov, A. N. Simakova, Early Palaeolithic evidence from the Euphrates River basin, Eastern Turkey, [w:] “Quaternary International”, v. 509, Amsterdam 2019, s. 84.

Odkrycia archeologiczne wskazują na to, że często występującymi obrażeniami na ludzkich szczątkach były urazy spowodowane bronią obuchową, czyli właśnie pałkami, bądź maczugami. Oprócz takich urazów można zaobserwować również pozostałości grotów, które utkwiły w ciałach. Co się tyczy pierwszych włóczni to prawdopodobnie powstawały one w wyniku obróbki gałęzi, które opalano, aby zaostrzyć i wzmocnić ich koniec. Dopiero później zaczęto wytwarzać groty, które mocowano na drewnie, tworząc pełnoprawną broń drzewcową. W początkowym okresie istnienia ludzkości prawdopodobnie walki nie należały do częstych zjawisk i ewentualnie przyjmowały postać starć między grupami myśliwych podczas polowania na zwierzynę. Upowszechnienie się starć miało nastąpić dopiero przy wzroście populacji i zwiększeniu czasu przebywania na danym terenie. Wtedy to oprócz starć w terenie mogły pojawić się pierwsze ataki na obozowiska w celu odniesienia korzyści poprzez np. przywłaszczenie zapasów innej grupy.

W ostatnich latach pojawia się coraz więcej badań nad okrytymi szczątkami ludzkimi, które dostarczają nam informacji o przypuszczalnie najwcześniejszych aktach przemocy. Prawdopodobnie jednym z najdawniejszych śladów aktu przemocy, który został przebadany jest grupa 28 szkieletów z północnej Hiszpanii, na jednej z czaszek datowanej na 430 000 lat znaleziono pęknięcia, które uznano za intencjonalnie zadane rany bronią obuchową. Obrażenia te były śmiertelne, a 2 identyczne pęknięcia nieopodal siebie zdają się potwierdzać teorię badaczy. Innym przykładem jest pozostałość czaszki człowieka nazwanego Maba, od miasta, obok którego został odnaleziony. Odkrycie to miało miejsce w Chinach, w latach 50. XX wieku, lecz dopiero niedawno przebadano je dokładnie. Znaleziono zagojone pęknięcia na czaszce, które powstały na skutek uderzenia tępym przedmiotem. Nie można jednak dokładanie ustalić co zaszło, lecz jedną z prawdopodobnych wersji jest celowy atak za pomocą kamienia. Wiek znalezionej czaszki przyjmowany jest na 150 000 – 200 000 lat. Kolejnym przykładem walk w czasach prehistorycznych mogą być pozostałości 27 szkieletów, które znaleziono w Nataruk w dzisiejszej Kenii. W tym przypadku mówimy o wydarzeniach sprzed 9 500 – 10 500 lat. Naukowcy z Cambridge nie mają wątpliwości co do tego, że owe 27 osób zostało zamordowanych w trakcie ataku, który prawdopodobnie miał na celu przejęcie zasobów. Przyczyną śmierci były obrażenia zadane bronią obuchową oraz strzałami.

Ilustracja 2. Czaszka mężczyzny z Nataruk z widocznymi obrażeniami zadanymi tępym narzędziem. | Źródło: Fotografię wykonała dr Marta Mirazon Lehr.

Co ciekawe, pozostałości grotów wykonanych z obsydianu wskazują na to, że napastnicy przybyli z odległych stron, ponieważ materiał ten nie wystękuje w okolicach Nataruk.

Epoka kamienia charakteryzowała się więc wykorzystaniem maczug, pocisków wykonanych z kamieni, włóczni i łuków ze strzałami. Dopiero nadejście epoki brązu urozmaiciło arsenał, którym dysponowała ludzkość. Chociaż wcześniej nastąpił okres przejściowy zwany epoką miedzi, w którym pojawiły się pierwsze narzędzia wykonane z metalu, lecz dalej powszechne były te wykonane z kamienia.

Brąz charakteryzował się zdecydowanie większą wytrzymałością. To właśnie ten stop miedzi i cyny wywarł ogromny wpływ na ludzką rzeczywistość. Do powszechnego użytku weszły topory, noże, miecze, włócznie, odlewane strzały i pancerze. Pierwsze użycie brązu miało nastąpić około 3 – 4 tysiące lat p. n.e. w Mezopotamii lub Egipcie.

Wiemy, że w Europie pierwsze wykonane z metalu miecze pojawiły się ok. XVII wieku p.n.e. Wyewoluowały one ze sztyletów, które z czasem zaczęto wydłużać. Początkowo rozpowszechniły się one na Krecie w tzw. kulturze minojskiej oraz w Brytanii. Już od samego początku przyjęły one funkcję pewnego symbolu związanego z religią i statusem. Pierwsze miecze były jednak wąskie i służyły głównie do pchnięć, lecz z biegiem czasu stawały się one szersze i dłuższe. Zmieniał się również środek ciężkości tak, aby wykonywać lepsze cięcia. Następnie pojawiły się pierwsze jelce w postaci rogów. W ten sposób miecz otrzymywał osłonę, która chroniła dłoń dzierżącego go wojownika. Ochrona ta zapobiegała ześlizgnięciu się ostrza przeciwnika na dłoń oraz chroniła przed ześlizgnięciem się dłoni osoby wykonującej pchnięcia bronią. Miecze na przestrzeni lat różniły się kształtem i sposobem wykonania, lecz zawsze posiadały kilka charakterystycznych i wspólnych elementów budowy.

Ilustracja 3. Przykładowa budowa miecza. | Źródło: I. D. Górewicz, Miecze Europy, Szczecin-Warszawa 2015, s. 16.

Powstanie bardziej wytrzymałego arsenału sprzyjało wytwarzaniu środków ochronnych, które miału chronić przed obrażeniami. Przykładem zaawansowanego pancerza z epoki brązu jest tzw. zbroja z Dendry, która jest rodzajem zbroi płytowej z XV/XIV wieku p.n.e. Wykonana z brązowych płyt połączonych folgowo, co zapewniało pewien stopień elastyczności – płyty nachodziły jedna na drugą. Całość dopełniał hełm wykonany z kłów dzika z metalowymi policzkami. Zestaw taki miał zapewnić osłonę przed uderzaniami i ostrzałem, lecz stanowił ciężki oraz niewygodny ubiór. Przypuszczalnie używano go wyłącznie na rydwanach. Jeden żołnierz powoził, a drugi walczył za pomocą np. długiej włóczni.

Ilustracja 4. Zbroja z Dendry. | Źródło: Wikipedia.

Na czas trwania epoki brązu przypada prawdopodobnie pierwsza udokumentowana w sposób dokładny bitwa. W egipskich źródłach zachowała się relacja dotycząca bitwy pod Megiddo stoczonej ok. 1457 roku p.n.e. pomiędzy Egiptem a koalicją władców z Kanaanu. W opisie znaleźć można również informacje o stratach oraz zdobyczach. Jest tam również opisane pierwsze potwierdzone użycie łuków kompozytowych, czyli zbudowanych z warstw rogów, drewna i ścięgien. W tamtym okresie dużą przewagę dawało wykorzystanie rydwanów, które skutecznie rozbijały zwarte formacje piechoty.

Broń wykonana z brązu była głównie odlewana i wytwarzana w specjalnych formach, co powodowało, że była ona ciężka i mniej wygodna w użytkowaniu niż tworzona później z żelaza. Pomimo wysokiej wytrzymałości ustępowała ono pod naporem późniejszych konstrukcji. Konstrukcji, które weszły w życie w trwającej do dziś epoce żelaza.

Ilustracja 5. Sztylet i miecze wykonane z brązu. | Źródło: I. D. Górewicz, Miecze…, s. 20-21.


Starożytność
W starożytności rozpowszechniło się wyposażenie tworzone z żelaza, które pojawić miało się już w trzecim tysiącleciu przed naszą erą w Azji. Dopiero ok. XII wieku p.n.e. rozpowszechniło się ono w państwie Hetytów, którzy pilnie strzegli tajników obróbki tego materiału. W Europie broń żelazna rozpowszechniła się dopiero koło roku 800 p.n.e. Wtedy to ludy utożsamiane z Celtami, które reprezentowały kulturę halsztacką zaczęły wytwarzać pierwsze europejskie miecze żelazne. Początkowo takie miecze wraz z brązowym wyposażeniem ochronnym stanowiły wyznacznik statusu elit. Występowały całe gammy mieczy od krótkich po ponad metrowe. Niektóre przeznaczone tylko do kłucia, a inne wyłącznie do cięć. Duży wpływ na rozwój mieczy w Europie miały kontakty z ludami śródziemnomorskimi.

Ilustracja 6. Celtyckie miecze żelazne. | Źródło: I. D. Górewicz, Miecze…, s. 30.

W Grecji królowały xiphosy, kopisy i machajry, ale były to tylko jedne z elementów wyposażenia greckich wojowników. Na polu walki można było również często spotkać procarzy lub oszczepników. Proca była jedną z najprostszych broni dystansowych.

Grecki hoplita w zależności od okresu nosił na sobie pancerz wykonany z brązu lub płócienny linothorax. Noszono również nagolenniki i naramienniki. Całości dopełniał brązowy hełm, tarcza, najczęściej hoplon – średnica ok. 100 cm i waga ok. 8 kg. Wykonana z drewna i pokryta brązem. Kolejnym ważnym elementem wyposażenia była włócznia. Niektóre egzemplarze były dostosowane do rzucania, inne raczej do walki w zwarciu, mogły też posiadać groty po obu stronach. Ich długość to 2 do 3,6 m.

Ilustracja 8. Wyobrażenie greckich hoplitów przedstawione na wazie. | Źródło: Wikipedia.

Jak widać na załączonym obrazku, hoplici w Grecji walczyli w zwartych formacjach, próbując ugodzić przeciwnika włócznią lub przepychając się tarczami. Początkowo takie walki nie należały do najkrwawszych i polegały raczej na przepędzeniu wroga z pola walki. Dopiero w późniejszym czasie pojawił się element wyniszczenia siły żywej przeciwnika. Sposoby walki w Grecji ewoluowały, lecz do większych zmian w wyposażeniu doszło dopiero przy podbojach Macedończyków.

Macedońska falanga była zwartą formacją składającą się z 256 żołnierzy, ustawionych w kwadracie o wymiarach 16 x 16. Głównym orężem falangi były włócznie – sarisy. Miały one długość między 4.5 a 6 m. Składała się ona z 2 części skręcanych ze sobą. Strona przeznaczona do rażenia wrogów posiadała długi grot, natomiast tył zwieńczał czworograniasta stopka, którą można było zaprzeć o ziemię. Falanga jako zwarta masa miała uderzać na wroga lub przyjmować na siebie natarcie i związać wroga na tyle długo, aby ciężkozbrojna jazda rozbiła go atakami z flanki lub od tyłu. Tak ogromne zgrupowanie stanowiło jednak łatwy cel dla broni zasięgowej, przed którą nie można się skutecznie osłonić dzierżąc oburącz sarisę. Dlatego formacje te wspierały luźne oddziały lekkozbrojnych z procami bądź oszczepami, które operowały przed falangą. Największym zagrożeniem dla falangi był jednak teren, każda przeszkoda mogła oznaczać przerwanie szeregu a to doprowadzić mogło do rozbicia całego oddziału.

Ilustracja 9. Szkic falangi. | Źródło: Wikipedia.

W tamtym okresie starano się również punktową ochronę przed obrażeniami, do jej przykładów może należeć tzw. kariophylax. Brązowy dysk, który mocowano na pasach i przewieszona na piersiach, w domyśle miał ochraniać okolice serca. Tarczki te bywały bogato zdobione, np. motywami mitologicznymi.

Ilustracja 10. Kardiophylax z British Museum. | Źródło: britishmuseum.org.

Kolejnym ważnym okresem w rozwoju broni i całej wojskowości są czasy rzymskie. Kluczem sukcesu Starożytnego Rzymu była jego armia, zdyscyplinowana, liczna i dobrze wyposażona. Zreformowana armia rzymska, która posiadała ujednolicone wyposażenie mogła mierzyć się z każdym ówczesnym przeciwnikiem.

Ilustracja 11. Rzymski legionista z I w. p.n.e. | Źródło: Р. Кован, Римские легионеры 58 г. до н.э. – 69 г.н.э., Moskwa 2005, s. 47.

Podstawowym uzbrojeniem rzymskiego legionisty był miecz – gladius. Zależnie od typu miał ok. 65 cm długości oraz 4,5 cm szerokości i służył głównie do pchnięć. Na odległość legionista razić mógł wroga rodzajem oszczepu – pilum, każdy żołnierz miał 2 sztuki takiej broni dystansowej. Ochraniał go pancerz i hełm oraz duża tarcza – scutum o wymiarach 120 x 100 cm. Na ilustracji widzimy swoistą zbroję ze stalowych pasów zwaną lorica segmentata. Ta zbroja folgowa zapewniała swobodę ruchów i miała chronić przed cięciami i pchnięciami. Innymi pancerzami wykorzystywanymi przez rzymską armię były lorica muskulata – zbroja torsowa wykonana z brązu, lorica hamata – zbroja kolcza z wzmocnieniami na ramionach, dobrze chroniąca przed cięciami oraz lorica squamata – pancerz łuskowy.

Ilustracja 12. Lorica hamata z wzmocnieniami na ramiona. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 13. Oktawian August w pancerzu lorica muskulata. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 14. Lorica squamata noszona przez rekonstruktora. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 15. Różne typy miecza gladius. | Źródło: imperium-romana.org.

Gladius Hispaniensis był pierwszym typem tego miecza zaadaptowanym przez Rzymian podczas walk na Półwyspie Iberyjskim. Miał 75-85 cm długości, kolejny jest tym Mainz, ten typ miał długość 65-70 cm. Fulham wydobyty z Tamizy jest mieczem o długości 65- 70 cm. Najbardziej popularnym typem był Pompeii o dł. 60-65 cm.

Rzymianie używali również zapożyczonych od Greków łuków brzusznych (gastrafetes), czyli protoplasty kuszy. W armii rzymskiej nosiły one nazwę manuballista i głownie używane były do obrony obozów. Obsługa była bardziej czasochłonna niż użycie łuku, lecz miała ona większą siłę przebicia.

Ilustracja 16. Zrekonstruowany gastrafetes. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 17. Gladius Mainz i Pompeii.| Źródło: I. D. Górewicz, Miecze…, s. 42.

Ilustracja 18. Spatha oraz drewniany miecz ćwiczebny. | Źródło: I. D. Górewicz, Miecze…, s. 43.

Innym rodzajem miecza wykorzystywanym przez Rzymian była spatha. Początkowo miecz kawaleryjski, następnie zaadaptowany przez piechotę wyparł gladiusy. Spatha kawaleryjska miała 65-80 cm długości i poprzez dobre wyważenie umożliwiała wykonywanie cięć z grzbietu konia z ogromną siłą. Na ilustracji widać również miecz drewniany zwany rudis. Miał on kształt gladiusa i służył w codziennych treningach. Co ciekawe był on znacznie cięższy niż gladius, miało to pomóc w lepszym przygotowaniu żołnierza do boju.

Rzymianie walczący w zwartych szeregach w tzw. kohortach, pomimo stanowienia jakby jednego organizmu w takim szyku poszczególne oddziały mogły swobodnie przemieszczać się tam, gdzie były potrzebne. Dobre wyszkolenie i dyscyplina pozwoliła odnosić sukcesy nad praktycznie każdym przeciwnikiem. Przewaga jednej strony w otwartym polu skłaniała stronę słabszą do szukania schronienia na umocnionych pozycjach, czy za murami. Zaczęto wznosić wyższe mury wokół miast, co z kolei napędzało rozwój machin, których celem było zrównanie ich z ziemią, bądź rażenie ukrytych za nimi przeciwników. Rzym wykorzystywał wiele machin oblężniczych, niektóre z nich sprawiały się bardzo dobrze również podczas toczenia walnych bitew. Do ciekawych przykładów takich machin wojennych należą: skorpion, który był mniejszych rozmiarów i raził siłę żywą przeciwnika. Kolejny jest onager, który wyrzucał kamienne pociski, większą machiną była balista. Raziły one przeciwnika pociskami kamiennymi o wadze od 26 do 78 kg. Rzymianie używali również bardziej mobilnej machiny, carrobalisty. Miała ona miotać pociski lub strzały i montowana była na wozie ciągniętym przez muły.

Ilustracja 19. Rekonstrukcja skorpiona. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 20. Rodzaj stacjonarnego onagera. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 21. Rzymska balista miotająca kamieniami o wadze 26 kg. | Źródło: Wikipedia.

Ilustracja 22. Carrobalista z Kolumny Trajana. | Źródło: Wikipedia.

Jak widzimy w starożytności nastąpił prężny rozwój wszelkiej maści uzbrojenia, który kontynuowany był w średniowieczu. Zaczęto udoskonalać rozwiązania znane wcześniej i wprowadzano nowinki, które stanowić miały podstawę rozwoju broni w następnych epokach. Szczególnie historia Rzymu pokazuje jak ważną częścią ludzkiej egzystencji był rozwój broni. Prężnie funkcjonująca armia, która wyposażona była w najwyższej jakości uzbrojenie stała się filarem rozwoju państwa. Była narzędziem potrzebnym do prowadzenia ekspansji i pozyskiwania niewolników, którzy byli ważna częścią gospodarek starożytnego świata.


/zdjęcie „okładkowe”: Agata Baran



Bibliografia:
1. Górewicz I. D., Miecze Europy, Szczecin-Warszawa 2015

2. Кован Р., Римские легионеры 58 г. до н.э. – 69 г.н.э., Moskwa 2005

3. Ozherelyev D. V., Trifonov V. G., Çelik H., Trikhunkov Ya. I., Frolov P. D., Simakova A. N., Early Palaeolithic evidence from the Euphrates River basin, Eastern Turkey, [w:] „Quaternary International”, v. 509, Amsterdam 2019

4. Weir W., 50 broni, które zmieniały sposób prowadzenia wojen, Warszawa 2017

Netografia:
1. https://www.britannica.com/topic/Maba-cranium

2. Lahr, M., Rivera, F., Power, R. et al. Inter-group violence among early Holocene hunter-gatherers of West Turkana, Kenya. Nature 529, 394–398 (2016)

3. https://doi.org/10.1038/nature16477


Artykuł powstał w ramach cyklu Broń. Od patyka do karabinu dla portalu gdziejutro.pl

🠔 Czytaj część 2.

4.8 9 votes
Article Rating
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x